Inloggen

Een onderwerp dat is voortgevloeid uit de komende omgevingswet is dat bij ruimtelijke plannen rekening moet worden gehouden met gezondheid. Veel projectleiders vanuit het fysieke domein zijn zoekende hoe zij hierin invulling kunnen geven. In november had de VPNG Kristine Mourits te gast. Zij werkt bij de gemeente Nijmegen als beleidsadviseur ‘gezonde leefomgeving’ en daarnaast doet zij promotieonderzoek bij de academische werkplaats AMPHI, dat verbonden is aan het Radboud UMC,  om praktisch gemeentelijk beleid en onderzoek dichter bij elkaar te brengen. De afgelopen jaren heeft Kristine hiervoor onderzoek gedaan naar gezondheid in de ruimtelijke planning.

Focus onderzoek
Sinds 2008 werkt Kristine bij de gemeente Nijmegen.  Op veel beleidsterreinen was in het begin gezondheid geen thema, maar door de jaren heen kwam gezondheid steeds meer naar voren. Het is natuurlijk heel snel opgeschreven dat het fysieke domein moet samenwerken met het sociale domein om gezondheid een plek te geven bij ruimtelijke plannen, maar in de praktijk blijkt dat toch lastig te zijn. Vanaf 2016 is Kristine daarom bijvoorbeeld bij de gemeente Nijmegen begonnen om het sociale domein aan het fysieke domein te koppelen om gezondheid in het fysieke domein een plek te geven.

Kristine begon haar onderzoek met de situatie zoals zij deze kende destijds van haar gemeente. Het bouwen van bijvoorbeeld een nieuwe wijk begint met een ruimtelijke opgave, die je bespreekt met de verschillende beleidsdisciplines. Vanuit verschillende beleidsplannen wordt input geleverd voor de nieuw te bouwen wijk. Dit alles leidt tot een visie, vervolgens een bestemmingsplan, een ontwerp en de uiteindelijke uitvoering. Als beleidsadviseur kijk je hierbij vooral naar hoe het fysieke domein gezondheid ziet en hoe het sociale domein gezondheid ziet en hoe je hierin als adviseur kan opereren.

Wat zien we op inhoud, proces en samenwerking
Kristine is voor haar onderzoek eerst gaan kijken wat medewerkers uit het sociaal domein onder een gezonde leefomgeving verstaan en wat de collega’s uit het fysieke domein eronder verstaan.

Opgeteld voor het sociaal en fysiek domein kwamen tien elementen naar voren die belangrijk zijn voor een gezonde leefomgeving:

  1. Positief effect op klimaatverandering
  2. Ruimte voor groen
  3. Veilige en schone lucht, bodem en geluid
  4. Rustig, schoon en toegankelijk
  5. Ruimtelijke kwaliteit
  6. Uitnodigt tot bewegen
  7. Gezonde keuze bemoedigen
  8. Aantrekkelijk en ontspannend
  9. Uitnodigt tot sociaal verbinden
  10. Draagt bij tot persoonlijk welbevinden

Het sociaal domein en het fysiek domein waren het er met elkaar eens dat de elementen 6 t/m 10 bedragen aan een gezonde woonomgeving. Het fysieke domein vindt daarnaast ook het positieve effect op klimaatverandering en de veilige en schone lucht, bodem en geluid bijdragen aan een gezonde woonomgeving, terwijl dit in het sociale domein niet zo sterk wordt benoemd. In het sociale domein werd daarentegen meer ruimte voor groen en ‘rustig, schoon en toegankelijk’ belangrijker gevonden.

Het sociaal domein en het fysieke domein denken en spreken dus niet altijd hetzelfde over wat een gezonde leefomgeving is. Het is dan ook belangrijk wanneer je spreekt met je collega’s in het andere domein om extra na te vragen wat zij onder een gezonde leefomgeving verstaan.

Wanneer je beide domeinen vraagt naar de prioriteit die zij geven aan de gezonde leefomgeving, dan komt naar voren dat zowel fysiek als sociaal de ruimtelijke kwaliteit belangrijk vinden en dat de omgeving uitnodigt tot bewegen. Bij de overige elementen geven de beide domeinen een andere prioriteit aan de elementen.

Qua kansen zien beide domeinen ook deze twee elementen als het meest kansrijk. Voor de overige elementen schatten beide domeinen de kansen van de elementen binnen het fysieke domein ook weer verschillend in. Het advies is om vooral met elkaar in gesprek te gaan over wat je belangrijk vindt in een gezonde leefomgeving en daarbij hoe kansrijk het benoemde wordt gezien. Bijkomend is dat sommige elementen makkelijker te meten zijn als andere. De hoeveelheid groen is bijvoorbeeld makkelijk vast te stellen, maar hoe meet je het succes bij sociale verbindingen?

Manier van werken
Bij zes gemeenten is gevraagd naar de manier van werken. Bij elke gemeente blijkt dat weer anders. De scheiding tussen sociaal en fysieke afdelingen bestaat nog bijna overal, waarbij wel deels gezamenlijke visies en ambities worden gemaakt. Hierbij erkennen de gemeenten dat ook bij de gezamenlijke visies gedeeltelijk zaken ontbreken in de gezamenlijke visie.

Integrale besluitvorming
Voor integrale besluitvorming is een aantal aspecten belangrijk:

  • Rekening houden met de verschillende perspectieven
  • Een integrale visie, een gezamenlijke ambitie
  • Samen aan tafel om plannen te maken
  • Een open speelveld
  • Flexibiliteit en compromissen
  • Projectmanagement
  • Tijd

Helaas ziet de werkelijkheid er bij de besluitvorming in het fysieke domein nu heel anders uit:

  • De prioriteit ligt bij de financiën
  • Sectorale belangen
  • Gescheiden budgetten
  • Één portefeuillehouder
  • Een afdeling of programma is leidend
  • Een ondervertegenwoordiging vanuit het sociaal domein
  • Werkdruk

Aandacht voor gezondheid
Het lastige van gezondheid is dat er allemaal sectorale belangen apart worden afgevinkt, waardoor je nooit het grotere plaatje krijgt. Je hebt een algehele beoordeling nodig op gezondheid en niet op individuele dingen. Je ziet dat vooral milieufactoren meegenomen worden en dat de collega’s nog worstelen met hoe je gezondheid meeneemt in de plannen. Vaak kijkt men naar de verplichte vastgelegde normen, maar gezondheid is meer dan een aantal normen. Het blijft dus belangrijk om concreet te maken wat je gaat doen voor de gezondheid, waarbij het een dilemma blijft of je gezondheid heel expliciet noemt of toch meer impliciet invulling geeft aan gezondheid.

De samenwerking tussen sociaal en fysiek
De samenwerking tussen sociaal en fysiek verloopt de laatste jaren bij veel gemeenten al beter en wordt ook positief beoordeeld. Het blijft echter ook vaak nog ad hoc en afhankelijk van de persoon, het thema of de organisatie. Vaak is het binnen het eigen domein al ingewikkeld om goed samen te werken.

De probleemdefinitie en de oplossing van het probleem wordt vaak gezien als de grootste belemmering om samen te werken. Het meest eenvoudige advies is hierbij om gewoon met elkaar in gesprek te gaan en samen te werken vanuit een gezamenlijke opdracht.

Bij veel gemeenten lijkt een omgevingsvisie er tegenwoordig voor te zorgen dat er meer contact is tussen het sociale en het fysieke domein, waarbij de steun vanuit het management hierin beter kan. Het blijft echter heel moeilijk om gezondheid concreet te maken en hierbij overheerst het kortetermijndenken. We willen binnen korte tijd resultaten zien en acties die pas over vele jaren resultaat laten zien, daar beginnen we liever niet aan.

Oorzaken en ideeën verbeteringen
Bij veel gemeenten is sprake van verkokering. Zowel bij de organisatie als bij de processen en producten. Budgetten zitten in individuele programma´s en zijn niet integraal. Zelfs wethouders worden afgerekend op hun programma en niet op het integrale verhaal. Zelfs als men integraal met elkaar optrekt, moet je op het laatst toch uit elkaar om per programma verantwoording af te leggen. Daarnaast blijft dat geld, tijd en capaciteit de belangrijkste redenen zijn waarom fysiek en sociaal moeilijk met elkaar kunnen samenwerken. Al deze aspecten verhinderen dat je gezamenlijk komt tot betere producten voor de stad.

Factoren die kunnen helpen voor een betere samenwerking zijn, dat je toch aansluiting zoekt bij reeds lopende projecten.  Ook overkoepelende opdrachten helpen evenals wijkgericht werken met gebiedsteams. Zoek elkaar dus gewoon op, blijf denken aan de verschillen in denkwijze tussen de domeinen, sta vanaf het begin stil bij de diverse expertises binnen een ontwikkelproces en sta ook vooral samen stil bij het resultaat en het succes! Het allerbelangrijkste blijft echter dat er een fundamentele verandering nodig is binnen gemeenten om de muurtjes tussen het sociale en fysieke domein af te breken.

Bekijk de opname van deze bijeenkomst en eerdere bijeenkomsten over de verbinding tussen het sociale en fysieke domein bij de vakgroep 'Verbinding sociaal-fysiek'. De presentatie van Kristine kan je downloaden van het VPNG-forum.