Jan den Boer verwelkomde de deelnemers bij deze webinar over AI & Ethiek. Jan verdiept zich de afgelopen jaren in hoe ons bewustzijn werkt en hoe dit invloed heeft bij de ontwikkelingen rondom AI. In deze webinar deelt hij zijn inzichten over bewustzijn, ethiek en de rol van AI in besluitvorming binnen de overheid met voorbeelden uit de praktijk.
Kennismaking en context
Jan vertelde dat hij zich de afgelopen jaren verdiept heeft in bewustzijn en dat het hem fascineert hoe de AI-ontwikkelingen precies botsen met dezelfde vragen waar overheden al langer mee worstelen. Niet alleen bij grote kwesties zoals Groningen of de toeslagenaffaire, maar juist ook bij kleinere dagelijkse dilemma’s: hoe maak je keuzes onder druk, met regels, belangen en emoties?
Hoe werkt ons bewustzijn?
Volgens Jan maken veel organisaties (en ook veel opleidingen) nogsteeds vooral een tweedeling:
- Rationeel denken (hoofd, feiten, argumenten)
- Emoties/gevoelens (onderbuik, “niet professioneel”)
Jan zette daar een driedeling tegenover, gebaseerd op inzichten uit de neurowetenschappen:
- Emoties - primair, fel, vaak direct (woede, irritatie, angst)
- Denken - argumenten, logica, analyse (maar vaak achteraf)
- Gevoelens - empathie, rechtvaardigheid, wijsheid, openheid
Een belangrijk punt: besluitvorming is zelden puur rationeel. Jan benoemde dat veel keuzes al in de eerste seconden “gemaakt worden” op een dieper niveau, daarna verzamelt het denken argumenten om het te onderbouwen. Dat is precies waarom ethiek niet alleen een denk-vraagstuk is.
Korte inleiding over AI: kansen en risico’s
Jan gaf twee herkenbare voorbeelden van AI in de praktijk:
- Hallucinatie: ChatGPT zei dat het “volledig ingebouwde illustraties in PowerPoint” had toegevoegd, terwijl het resultaat niet klopte.
- Schijnzekerheid: AI kan in seconden een strak overzicht geven van kansen en ethische risico’s, maar je weet niet:
- waar het vandaan komt
- of het klopt
- wat ontbreekt
Dus de conclusie die jan trekt: AI is snel en handig, maar vraagt altijd om menselijke controle. Het echte thema van deze middag was dan ook niet “AI is goed of fout”, maar:
Waar kan AI ondersteunen, en waar moet de mens eindverantwoordelijk blijven?
AI en muziek – ervaren en bespreken
Jan liet de deelnemers naar een nummer luisteren dat door AI was gegenereerd. De reacties waren totaal verschillend:
- iemand vond het prettig, maar “te lang hetzelfde” waardoor de aandacht wegzakte
- iemand ervaarde juist ontspanning en vrijheid, fijn als achtergrond bij lezen bijvoorbeeld
Jan gebruikte dit om de stap naar ethiek te maken: muziek kan plezier geven voor de luisteraar, maar aan de andere kant kan er ook onrecht zitten wanneer de makers hun werk zonder toestemming terugvinden in AI-training of output van AI. Hierdoor kwamen twee vragen naar voren:
- Wat is rechtvaardig – het plezier van de luisteraar of de rechten van de maker?
- Kan AI rechtvaardigheid voelen?
Volgens Jan niet: AI kan rechtvaardigheid berekenen en nabootsen, maar niet ervaren. En dat verschil is cruciaal.
Neurowetenschappen: wat vraagt ethiek van ons?
Jan benadrukte dat we als samenleving (en zeker als overheid) vaak te veel vertrouwen op denken. Terwijl ethiek juist vraagt om het oefenen van dat derde domein: gevoelens zoals rechtvaardigheid en empathie.
“Je kunt vier jaar rechten studeren zonder ooit geoefend te hebben in rechtvaardigheid.”
Daarmee bedoelde hij dat kennis van regels niet hetzelfde is als het ontwikkelen van moreel kompas en menselijk oordeel. En juist dat kompas wordt belangrijker in een tijd waarin AI een groot deel van het denkwerk kan versnellen en/of overnemen.
Balansoefening: van vaststaan naar bewegen
Een belangrijk onderdeel van het webinar bestond uit oefeningen. Jan liet deelnemers ervaren hoe je kunt “vaststaan” in één kant:
- Emotie-kant: bovenop zitten, irritatie, fel, strijd
- Denk-kant: erboven hangen, alles beter weten, dogmatisch
De kern van deze oefening:
Het gaat niet om goed/fout, maar om vaststaan of bewegen.
In het midden zit volgens jan het voelen: de positie waar je open, nieuwsgierig en responsief kunt zijn. Vanuit die balans ontstaat ruimte voor ethisch besef, verantwoordelijkheid en betere keuzes.
Omgaan met waarheid: oefenen en in beweging komen
Jan benadrukte dat het thema balans een grote uitdaging is in de AI-tijd: waarheid en feiten worden steeds lastiger te onderscheiden. Deepfakes, AI-teksten en overtuigende “waarheden” maken het lastiger om als overheid te bepalen wat betrouwbaar is.
Jan vertelt hoe je dit het beste kan aanpakken: niet alleen fact-checken met je hoofd, maar leren om in balans te blijven tussen denken en voelen juist dat helpt om niet automatisch mee te gaan in polarisatie, wantrouwen of snelle conclusies.
Ethische keuzes: de mens blijft verantwoordelijk
Jan benadrukt wat AI wel en niet kan in ethische besluitvorming.
AI kan ondersteunen bij:
- patronen herkennen
- regels consequent toepassen
- argumenten genereren
- adviezen en scenario’s aanbieden
De mens blijft nodig voor:
- het rechtvaardigheidsgevoel
- intentie en wijsheid
- het “aanvoelen” van wat hier klopt
- eindbesluit en verantwoordelijkheid
Jan trok hieruit de conclusie dat ethisch toezicht mensenwerk zal blijven.
Kernpunten en tips uit de webinar
- AI kan ondersteunen bij analyse, patroonherkenning en het genereren van argumenten, maar kan geen eindverantwoordelijkheid nemen in ethische besluitvorming.
- Ethische keuzes vragen naar meer dan rationeel denken, gevoelens zoals rechtvaardigheid en empathie spelen een centrale rol en AI kan hier geen logische keuze in maken, dat is mensenwerk.
- Het verschil tussen emotie (reactief, primair) en gevoel (open, reflectief) is essentieel in besluitvorming.
- Vaststaan in één positie, alleen emotie of alleen regels zal leiden tot spanning en polarisatie, bewegen tussen de verschillende perspectieven creëert ruimte.
- Oefenen in de balans kan helpen bij gesprekken met bewoners, ondernemers en collega’s.
- AI kan behulpzaam zijn in voorbereiding, bijvoorbeeld door perspectieven te verkennen of beleid te vertalen naar makkelijker of beter te begrijpen tekst
- Reflectie, herhaling en gesprek binnen teams is nodig om deze vaardigheden door te krijgen en toe te kunnen passen.
Dit webinar werd georganiseerd door de vakgroep Projectmanagement van de VPNG. Is jouw ambtelijke organisatie lid van de VPNG? Dan kanje dit webinar terugkijken.