Edwin van Dieën verwelkomde Jochem Frehe bij deze webinar. Jochem, met uitgebreide ervaring als opdrachtgever, schreef samen met Peter van Bosse het boek “Opdrachtgever ben je (niet) zomaar”. In het tweede deel sloot Rik Rolleman aan, plaatsvervangend directeur en manager ontwikkeling bij Recreatieschap Noord-Holland, die met Jochem heeft gewerkt aan het versterken van opdrachtgeverschap binnen zijn organisatie.
Waarom opdrachtgeverschap de meest onderschatte rol blijft
“We leven in een land dat miljarden moet uitgeven aan infrastructuur, woningbouw en alles wat met de gebouwde omgeving te maken heeft. En toch is de opdrachtgever nog steeds de meest onderschatte rol in het bouwproces.” Jochem haalde een oud boek aan (Varos – Projectmatig Creëren) waarin het hoofdstuk over de opdrachtgever pas hoofdstuk 17 van de 25 is. “Ik ben op weg om er hoofdstuk 1 van te maken.”
Het boek richt zich bewust op de mens achter de opdrachtgever. “Geld regelen en besluiten nemen klinkt simpel, maar aan de achterkant is het een stuk complexer.” Jochem werd zelf gegrepen door het onderwerp toen hij jaren geleden een vergadering binnenliep met tien adviseurs die hem als de opdrachtgever zagen. “Dat was een mindblowing moment. Opeens besefte ik: dit is echt wat anders.”
Jochem en Peter zijn verder gegaan op de schouders van Karin Laglas, die al vijf competenties had benoemd. Ze interviewden 23 mensen die echt dagelijks opdrachtgever zijn – geen directeuren die eindverantwoordelijk zijn naar college of raad, maar de mensen die naar buiten toe de rol invullen. Daaruit kwam een duidelijke conclusie: de wereld is complexer geworden, en daarom zijn vooral de soft skills van de opdrachtgever belangrijker geworden. Zelfs in de “betonnen omgeving” van civiele techniek promoveerde Guus Keusters dit jaar op empathie als sleutel tot succes in complexe bouwprojecten.
De acht competenties van de succesvolle opdrachtgever
Na al het veldwerk kwamen ze tot deze acht competenties:
- Besluitvaardigheid
- Procesvaardigheid
- Empathisch vermogen
- Communicatief vermogen
- Gedrevenheid
- Lef en moed
- Inhoudelijke kennis
- Tegenstellingen kunnen verzoenen (ook wel verbinden genoemd)
“Lef en moed is net een stap verder dan gedrevenheid”, legde Jochem uit. “Je kunt gepassioneerd zijn, maar heb je ook de moed om je nek uit te steken, buiten de lijntjes te kleuren of de directie uit te dagen?”
In de chat kwamen direct extra suggesties: betrouwbaarheid, proactiviteit, overtuigingskracht, bestuurlijke antenne, veerkracht. “Heel herkenbaar”, reageerde Jochem. “Veel daarvan kun je onder de bestaande acht scharen, het gaat erom dat het gesprek op gang komt.”
Hulpmiddelen: de competentietest en de contextpyramide
Om het gesprek concreet te maken ontwikkelden ze een online competentietest (tien vragen per competentie). “Geen wetenschappelijk instrument, wel een fantastische gesprekstarter.” Je ziet direct je eigen spinnenweb ten opzichte van een benchmark. Stapel je de testen van een heel team op elkaar, dan zie je meteen de sterke punten en blinde vlekken van de afdeling.
Daarnaast introduceerde Jochem de contextpyramide: onderaan de werkomgeving en de opdracht, daarboven het hogere doel (“een renovatie is vaak wijkvernieuwing in disguise”), en bovenaan hangen de competenties die je inzet om dat hogere doel te bereiken.
Praktijkervaring bij Recreatieschap Noord-Holland – Rik Rolleman
Rik vertelde hoe ze bij Recreatie Noord-Holland heel bewust aan de slag zijn gegaan met het versterken van opdrachtgeverschap, zowel bij bestuurders, ambtelijke opdrachtgevers als managers realisatie en beheer. Ze zijn gestart met het traject van Jochem, hebben dat aangevuld met een interview met een ervaren opdrachtgever en er meerdere intervisiedagen aan gekoppeld. “Er is eigenlijk heel weinig literatuur over opdrachtgeverschap. Er zijn boekenkasten vol over leiderschap, maar over deze rol bijna niks. Toen kwamen we bij Jochem terecht.”
De competentietest leverde een helder en soms confronterend beeld op: “Ons team scoorde lager op inhoudelijke kennis, procesvaardigheid en gedrevenheid. Bij inhoudelijke kennis kwam dat vooral doordat de test nog veel vastgoed- en bouwvoorbeelden bevatte en dat speelt bij ons minder. En gedrevenheid werd lager ervaren omdat we in een complexe bestuurlijke omgeving zitten met meerdere gemeenschappelijke regelingen en gemeentes. Afstemming gaat gewoon moeizamer en trager dan binnen één gemeente.”
Wat begon als één gemengde intervisiegroep, is deze inmiddels gesplitst: “We merkten al snel dat ontwikkelmanagers heel andere behoeftes en gesprekken hebben dan collega’s die vooral beheer- en onderhoudsopdrachten doen. Door de groepen te scheiden, gaat het gesprek veel dieper en wordt het concreter.”
Rik benadrukte vooral het belang van het goede gesprek: “Het gaat erom dat je de competenties echt laadt met je eigen praktijk en met onze kernwaarden, vertrouwen en onbevangenheid bijvoorbeeld. Dan ontstaan er vanzelf ontwikkelafspraken waar mensen ook echt mee aan de slag gaan. Het mooiste compliment na afloop was van iemand die zei: ‘Ik realiseer me nu pas echt hoe belangrijk deze rol is.’ Dat is precies waar het om draait.”
Aandachtspunten & leerpunten uit de webinar
- Opdrachtgeverschap is vaak geen bewuste keuze – je bent de enige die tijd heeft of toevallig in de buurt is.
- In de publieke sector is de rol vaak wel bewust benoemd (bestuurlijk vs. ambtelijk opdrachtgever), maar nog niet altijd bewust bemenst.
- Soft skills zijn de afgelopen tien jaar veel belangrijker geworden.
- Begin met de competentietest als spiegel – individueel en als team.
- Maak het gesprek structureel (intervisie, coaching).
- Differentieer per fase: in de voorfase heb je soms andere competenties nodig dan in realisatie.
- Het hogere doel verbindt en motiveert – zorg dat iedereen dat ziet.
- Opdrachtgever zijn is een rol en kan een functie zijn – maar ga er vooral bewust mee om.
Kortom: opdrachtgeverschap is geen toevalstreffer meer. Het is een vak dat je kunt leren, trainen en bewust invullen.
Het volledige webinar kan je terugkijken bij de vakgroep Opdrachtgeverschap van de VPNG.