Jan de Boer verwelkomde de deelnemers bij de webinar over polarisatie en het vertrouwen in de overheid. Jan, projectleider bij de gemeente Utrecht en trainer van de VPNG in projectmatig werken, wil bijdragen aan het herstellen van vertrouwen in de overheid, dat met 4% een historisch dieptepunt heeft bereikt. Met inzichten uit neurowetenschappen en voorbeelden uit architectuur, klimaatdiscussie en vertrouwen in de overheid onderzocht hij hoe polarisatie werkt.
Polarisatie: Wat is het?
Jan begon met een uitleg over polarisatie en de verschillende vormen: politiek, sociaal-cultureel, religieus, etnisch, economisch en klimaatgerelateerd. Hij legt vooral de nadruk op een diepere vorm van polarisatie: die tussen ratio en emotie. Aan de hand van een citaat van Frans Timmermans liet hij zien hoe deze tweedeling vaak gepaard gaat met oordelen: feiten zijn “goed”, emoties “fout”. Dit goed-fout denken voedt polarisatie, omdat beide kanten denken dat zij gelijk hebben.
Vanuit neurowetenschappen introduceerde Jan een driedeling van ons bewustzijn:
- Emoties (onderbuik): Primaire reacties zoals woede of hebzucht, vaak gelinkt aan populisme.
- Gevoelens (hart): Empathie en begrip, cruciaal voor ethische beslissingen.
- Denken (hoofd): Rationele argumenten, die vaak overschat worden in besluitvorming.
De neurowetenschappen stelde dat gevoelens, niet emoties of ratio, centraal staan in ethiek. Ter illustratie: Trump staat voor emotie, Obama voor gevoel, en Clinton voor denken. Jan vroeg de deelnemers letterlijk te gaan staan en een positie te kiezen Trump, Obama of Clinton om hun eigen neiging te onderzoeken. De meesten kozen het midden, wat een voorkeur voor balans liet zien.
Polarisatie in Architectuur: Modernisme vs. Romantiek
Jan paste polarisatie toe op architectuur, waar een tweedeling bestaat tussen modernisme en romantiek. Hij gaf voorbeelden:
- In Amsterdam is historiserend bouwen in de binnenstad verboden, wat architecten dwingt tot modernisme, zoals bij de aanbouw van de Stadsschouwburg.
- In Utrecht wordt het stadskantoor vernieuwd in een strakke, modernistische stijl, zonder rekening te houden met publieke voorkeuren.
Deze tweedeling weerspiegelt polarisatie: modernisme wordt gezien als vooruitstrevend, terwijl romantische ontwerpen als achterhaald worden weggezet. Jan benadrukte dat veel modernistische overheidsgebouwen na 20-30 jaar worden gesloopt, wat niet duurzaam is. Hij pleitte voor een meer inclusieve benadering, zoals in het Utrechtse cereol-project, waar traditionele, monumentale en moderne elementen werden gecombineerd door samenwerking met ontwikkelaars en bewoners. Dit leverde niet alleen een duurzamer ontwerp op, maar ook 25 miljoen euro aan investeringen, ver boven het budget van 1,6 miljoen.
Polarisatie in de Klimaatdiscussie: Fundamentalisme vs. Dogmatisme
In de klimaatdiscussie wees Jan op een kloof tussen fundamentalisme (emotiegedreven, zoals bij protesten in Den Haag) en dogmatisme (ratiogedreven, met feiten die emoties afdoen als fout). Beide verstoren verbinding: fundamentalisme leidt tot extremen, zoals geweld, terwijl dogmatisme mensen vervreemdt door een te wetenschappelijke benadering. Jan pleit voor een derde weg: verbinding via gevoelens, zoals empathie. Hij gaf een voorbeeld uit Utrecht, waar hij bij de Oosterpoortbaan bewoners emotionele behoefte aan een hek serieus nam, ondanks rationele tegenargumenten. Dit verminderde spanning en bouwde vertrouwen.
Jan benadrukte dat woordkeuze cruciaal is. Termen als “fundamentalisme” of “dogmatisme” bevatten oordelen, terwijl woorden als “passie” en “helderheid” verbinding bevorderen.
Vertrouwen in de overheid vergroten
Jan wees op het lage vertrouwen in de landelijke politiek (4%) en de afname in lokaal vertrouwen. Hij vergeleek de huidige bureaucratie gericht op consensus, details en risicovermijding met een gewenste cultuur van snelheid, durf en samenwerking. Aan de hand van het Utrechtse Cereol-project liet hij zien hoe buiten de gebaande paden treden leidde tot 25 miljoen euro aan investeringen van ontwikkelaars en belanghebbenden, ver boven het initiële budget van 1,6 miljoen. Belangrijke principes waren:
- Open processen: Vroeg betrekken van bewoners, ontwikkelaars en instellingen.
- Dappere keuzes: Investeren in vertrouwen boven controle, met beheersbare risico’s.
- Samenwerking: Co-ontwerpen met belanghebbenden voor gedeelde waarde.
Praktische Tips: Bewegen naar Verbinding
Jan sloot af met concrete tips om polarisatie te verminderen en vertrouwen op te bouwen:
- Fysieke beweging: Letterlijk van positie wisselen in discussies om andere perspectieven te begrijpen, zoals gedaan met de Utrechtse gemeenteraad.
- Woordkeuze: Vervang oordelende termen door neutrale (bijv. “romantisch”, “helderheid”) om verbinding te bevorderen.
- Mindfulness: Oefen balans tussen emotie, gevoel en denken in dagelijks werk, bijvoorbeeld door te pauzeren voor je reageert op een pittige mail.
- Vroege keuzes: Kwantificeer risico’s (bijv. fraude vs. juridische kosten) aan het begin van een project om vertrouwen boven controle te stellen.
- Open betrokkenheid: Vervang theateropstellingen door interactieve settings (bijv. rondetafels) om dialoog en beweging te stimuleren.
Jan benadrukte dat polarisatie voortkomt uit “vastzitten” in één modus – emotie, ratio of zelfs gevoel. Door flexibiliteit te trainen, kunnen ambtenaren van verdeeldheid naar verbinding bewegen, wat bijdraagt aan vertrouwen in de overheid.
Dit webinar is terug te kijken bij de vakgroep Projectmatig werken.